Νύχτα

Στη Θεογονία του Ησιόδου (στ. 123-125), η μελανόπτερη Νύχτα γεννήθηκε απευθείας από το Χάος μαζί με το Έρεβος. Από την ερωτική της ένωση με τον αδελφό της Έρεβο έφερε στον κόσμο τις δύο φωτεινές δυνάμεις του ουρανού: τον Αιθέρα (τον λαμπερό, καθαρό αέρα των ανώτερων στρωμάτων) και την Ημέρα.

Η κατοικία της Νύχτας περιγράφεται από τον Ησίοδο (Θεογονία 744-757) στις εσχατιές της Δύσης, πέρα από τον Ωκεανό, εκεί όπου ο Άτλας κρατά στους ώμους του τον ουρανό, μπροστά από τις πύλες του Ταρτάρου. Το σκοτεινό αυτό μέγαρο, τυλιγμένο σε κυανά σύννεφα, είναι το κοινό σπίτι της Νύχτας και της κόρης της, της Ημέρας, οι οποίες όμως δεν βρίσκονται ποτέ ταυτόχρονα μέσα: την ώρα που η μία κατεβαίνει το μεγάλο χάλκινο κατώφλι για να μπει, η άλλη βγαίνει προς τον κόσμο, ανταλλάσσοντας χαιρετισμό. Η Ημέρα φέρνει στους θνητούς το πολυδερκές φως, ενώ η Νύχτα έρχεται κρατώντας στην αγκαλιά της τον Ύπνο, αδελφό του Θανάτου.

Εκτός από τον Αιθέρα και την Ημέρα, η Νύχτα γέννησε μόνη της, χωρίς να κοιμηθεί με κανέναν από τους θεούς («οὔ τινι κοιμηθεῖσα θεῶν», Θεογονία 211-232), μια μεγάλη σειρά από θεότητες που ορίζουν τα όρια και τα πάθη της ανθρώπινης ζωής. Πρώτα γέννησε τον στυγερό Μόρο, τη μέλαινα Κήρα και τον Θάνατο, καθώς και τον Ύπνο και το πλήθος των Ονείρων.

Στη συνέχεια έφερε στον κόσμο τον Μώμο (τον ψόγο), την αλγεινή Οϊζύ (τη δυστυχία) και τις Εσπερίδες, οι οποίες φυλάσσουν πέρα από τον κλυτό Ωκεανό τα χρυσά μήλα. Γέννησε επίσης τις τρεις Μοίρες (Κλωθώ, Λάχεση και Άτροπο) και τις νηλεόποινες Κήρες που τιμωρούν τις παραβάσεις θεών και ανθρώπων, τη Νέμεση (τη θεία νέμηση και αγανάκτηση απέναντι στην ύβρη), την Απάτη, τη Φιλότητα (την ερωτική στοργή), το λυγρό Γήρας και τέλος την καρτερόθυμη Έριδα.

Το κύρος της Νύχτας ανάμεσα στους αθανάτους φαίνεται στη ραψωδία Ξ της Ιλιάδας (στ. 259-261): όταν ο Ύπνος διηγείται στην Ήρα πώς κάποτε είχε αποκοιμίσει τον Δία για να βοηθήσει την καταδίωξη του Ηρακλή, αναφέρει ότι ο Δίας ξύπνησε εξοργισμένος και θα τον είχε ρίξει από τον αιθέρα στη θάλασσα, αν δεν τον είχε σώσει η «Νύχτα η δαμάστρια θεών και ανθρώπων» («Νὺξ δμήτειρα θεῶν ἐσάωσε καὶ ἀνδρῶν»). Ο Ύπνος κατέφυγε ικέτης στην αγκαλιά της μητέρας του, και ο Δίας, παρότι θυμωμένος, συγκρατήθηκε, «γιατί φοβόταν μήπως κάνει κάτι που θα δυσαρεστούσε τη γοργή Νύχτα».

Στις ορφικές θεογονίες (όπως μαρτυρούν ο Δαμάσκιος και τα σχόλια του Πρόκλου στον Πλάτωνα), η Νύχτα κατέχει κεντρική θέση: είναι η τροφός των θεών και η κάτοχος της ανώτατης προφητικής σοφίας. Μέσα στο ιερό της άντρο συμβουλεύει τον Φάνητα και αργότερα τον ίδιο τον Δία για το πώς θα οργανώσει και θα κυβερνήσει δίκαια τον κόσμο. Στην ελληνική λατρεία, ο Παυσανίας (1.40.6) μαρτυρεί στην ακρόπολη των Μεγάρων το μαντείο της Νύχτας («Νυκτὸς καλούμενον μαντεῖον»), ενώ στην Έφεσο στο ιερό της Αρτέμιδος υπήρχε αρχαίο άγαλμά της, έργο του γλύπτη Ροίκου (Παυσανίας 10.38.6).