Τάρταρος
Το βαθύ βάραθρο κάτω από τον Άδη και φυλακή των Τιτάνων
Ταυτότητα & Ιερά Στοιχεία
Κύρια Ιερά Κέντρα & Τόποι Λατρείας
Γενεαλογική Καταγωγή & Συγγένειες
Μυθολογική Αφήγηση & Συμβολισμός
Ο Τάρταρος έχει διπλή υπόσταση στην ελληνική μυθολογία: εμφανίζεται στη Θεογονία του Ησιόδου αμέσως μετά το Χάος και τη Γαία ως πρωτογενής θεός —ο οποίος ενώθηκε με τη Γαία για να γεννήσει τον Τυφώνα— και ταυτόχρονα είναι το βαθύτερο βάραθρο του κόσμου κάτω από τον Άδη, όπου φυλακίστηκαν οι ηττημένοι Τιτάνες.
«Τόσσον ἔνερθ᾽ ὑπὸ γῆς, ὅσον οὐρανός ἐστ᾽ ἀπὸ γαίης· / τόσσον γάρ τ᾽ ἀπὸ γῆς ἐς Τάρταρον ἠερόεντα. / ἐννέα γὰρ νύκτας τε καὶ ἤματα χάλκεος ἄκμων / οὐρανόθεν κατιὼν δεκάτῃ κ᾽ ἐς γαῖαν ἵκοιτο· / ἶσον δ᾽ αὖτ᾽ ἀπὸ γῆς ἐς Τάρταρον ἠερόεντα.»
Τόσο βαθιά κάτω απ᾽ τη γη, όσο απέχει ο ουρανός απ᾽ τη γη· γιατί τόσο απέχει η γη απ᾽ τον ομιχλώδη Τάρταρο. Γιατί εννιά μερόνυχτα θα έπεφτε ένα χάλκινο αμόνι απ᾽ τον ουρανό και τη δέκατη μέρα θα έφτανε στη γη· κι άλλα εννιά μερόνυχτα θα έπεφτε απ᾽ τη γη για να φτάσει στον ζοφερό Τάρταρο.
Η Διπλή Υπόσταση και η Απόσταση του Χάλκινου Αμονιού
Στην αρχή της Θεογονίας (στ. 119), ο «ἠερόεις» (ομιχλώδης, σκοτεινός) Τάρταρος μνημονεύεται στους μυχιότερους κόλπους της ευρυόδειας γης, ανάμεσα στις πρώτες υπάρξεις της δημιουργίας δίπλα στο Χάος, τη Γαία και τον Έρωτα. Στην κοσμογραφία του Ησιόδου και του Ομήρου (Ιλιάς Θ 13-16), ο Τάρταρος δεν ταυτίζεται με τον κοινό Άδη όπου κατεβαίνουν οι ψυχές των θνητών, αλλά βρίσκεται τόσο βαθιά κάτω από τον Άδη όσο απέχει ο ουρανός από τη γη.
Για να αποδώσει το μέγεθος του βαράθρου, ο Ησίοδος (Θεογονία 720-725) χρησιμοποιεί την περίφημη εικόνα του χάλκινου αμονιού: αν ένα χάλκινο αμόνι έπεφτε από τον ουρανό, θα κατέβαινε επί εννέα ημέρες και εννέα νύχτες και τη δέκατη θα έφτανε στη γη· και αν πάλι ένα χάλκινο αμόνι έπεφτε από τη γη προς τα κάτω, θα έπεφτε άλλες εννέα ημέρες και εννέα νύχτες ώσπου τη δέκατη να φτάσει στον πυθμένα του Ταρτάρου. Εκεί βρίσκονται οι ρίζες της γης, της αλμυρής θάλασσας, του Ταρτάρου και του έναστρου ουρανού, σε έναν τόπο σκοτεινό και μουχλιασμένο («εὐρώεντα»), τον οποίο αποστρέφονται ακόμη και οι ίδιοι οι θεοί.
Τα Χάλκινα Τείχη του Ποσειδώνα και η Φρούρηση των Τιτάνων
Κατά την περιγραφή της Θεογονίας (στ. 726-735), γύρω από τον Τάρταρο είναι υψωμένο χάλκινο έρκος (φράχτης), ενώ γύρω από τον λαιμό του απλώνεται η Νύχτα σε τρεις σειρές («τριστοιχί»). Τις χάλκινες πύλες του τις κατασκεύασε και τις στερέωσε ο Ποσειδώνας, με χάλκινο κατώφλι και σιδερένιους παραστάτες (Ιλιάς Θ 15), ώστε κανείς από τους έγκλειστους να μην μπορεί να τις σπάσει και να διαφύγει.
Πρώτος χρησιμοποίησε τον Τάρταρο ως δεσμωτήριο ο Ουρανός και έπειτα ο Κρόνος, κλείνοντας εκεί τους Κύκλωπες και τους Εκατόγχειρες υπό τη φρουρά της δράκαινας Κάμπης. Όταν ο Δίας σκότωσε την Κάμπη και ελευθέρωσε τους Γηγενείς, οι ρόλοι αντιστράφηκαν: μετά τη δεκαετή Τιτανομαχία, οι ηττημένοι Τιτάνες —ο Κρόνος, ο Ιαπετός, ο Κοίος και ο Κρείος— αλυσοδέθηκαν στον Τάρταρο, και έξω από τις πύλες του εγκαταστάθηκαν ως πιστοί φύλακες του Δία οι τρεις Εκατόγχειρες (Κόττος, Βριάρεως και Γύγης).
Ο Πατέρας του Τυφώνα και ο Τόπος Τιμωρίας των Ασεβών
Ως προσωποποιημένος πρωτογενής θεός, ο Τάρταρος ενώθηκε με τη Γαία μετά την πτώση των Τιτάνων (Θεογονία 821-822) και γέννησε τον εκατοντακέφαλο Τυφώνα (καθώς και την ερπετόμορφη Έχιδνα, κατά τον Απολλόδωρο Β 1.2). Όταν ο Δίας νίκησε τον Τυφώνα, έριξε κι εκείνον πίσω στον Τάρταρο (ή κάτω από την Αίτνα), απ' όπου φυσούν οι θυελλώδεις άνεμοι που φέρνουν ναυάγια στη θάλασσα και ανεμοστρόβιλους στη στεριά.
Στους κλασικούς και ελληνιστικούς χρόνους, ο Τάρταρος μεταβλήθηκε από αποκλειστική φυλακή των Τιτάνων στο τμήμα του Κάτω Κόσμου όπου εκτίουν αιώνιες ποινές οι μεγάλοι υβριστές και ασεβείς θνητοί. Εκεί τιμωρούνταν ο Σίσυφος με τον βράχο του, ο Τάνταλος μέσα στη λίμνη που τραβιόταν, ο Ιξίων δεμένος στον πύρινο τροχό, ο Γίγαντας Τιτυός και οι Δαναΐδες με τα τρύπια πιθάρια. Στους πλατωνικούς μύθους («Γοργίας» 523a-526d, «Φαίδων» 113e, «Πολιτεία» 615e), οι κριτές του Άδη —Μίνωας, Ραδάμανθυς και Αιακός— στέλνουν τις δίκαιες ψυχές στις Νήσους των Μακάρων, ενώ ρίχνουν στον Τάρταρο όσους διέπραξαν ανίατα αδικήματα.
Δείτε τη θέση του Ταρτάρου στο Γενεαλογικό Δέντρο
Εξερευνήστε τις διακλαδώσεις και τους θεϊκούς δεσμούς, από το αρχέγονο Χάος μέχρι τους ήρωες.